Zeka nedir?
Zeka, genel zihinsel kapasite, kavram ve algı yardımıyla soyut ve de somut nesneler arasındaki ilişkileri görebilmektir. Zeka soyut düşünme, sosyal akıl yürütme, muhakeme ve planlama yapabilmektir. Bu zihinsel işlevleri bir amaca yönelik olarak uyum içinde kullanabilme, öğrenebilme ve tecrübelerden faydalanabilme yetenekleridir.

Üstün Zeka nedir?
Üstün zeka, normal yaş gruplarından nitelik ve nicelik olarak farklı içsel deneyimler ortaya koyan ve ileri becerileri içeren eşzamanlı olmayan gelişimdir. Eşzamanlı olmayan gelişim, üstün zekalı çocukların bilişsel gelişimlerinin fiziksel, duygusal ve sosyal gelişimlerinden daha hızlı olması ve bu farklılığın bazı problemler ortaya çıkarmasıdır.

Dahi çocuklar zeki çocuklar arasından mı çıkmaktadır?
Üstün zekalı çocuk geçerliliği ve güvenilirliği olan, ülke normları yapılmış zeka testlerinden sürekli olarak 130 ve daha yukarı zeka bölümü sağlayan, kendi yaşıtlarının %98”inden üstün olan çocuklardır. Her üstün zekalı çocuk dahi değildir. Dahi seviyesi on binde bir rastlanır.

Üstün zekalı çocuklar için neler yapılmalı?
Ülkemizde üstün zekalı çocukların sorunları ile ilgilenen, bu konuda deneyim sahibi, anne babalara rehberlik edecek kuruluşlar yok denecek kadar azdır. Bu çocukların doğru yönlendirilmesi, üstün yeteneklerini ve zekalarını doğru yönde kullanabilmeleri için öncelikle tanılanıp değerlendirilmeli, ilgi ve yetenek alanları belirlenmeli ve ardından gereksinimlerini en iyi şekilde karşılayacak eğitim programına alınmalılar. Bu eğitim programları her üstün zekalı çocuğun profiline göre farklılaştırılmalı.

Farklılaştırılmış eğitim programı nasıl olmalı?
Üstün zekalı çocukların eğitiminde yapılması gerekenler 3 ana başlıkta toplanabilir.
1. Hızlandırma,
2.Gruplama ve
3. Zenginleştirme.

Hızlandırma, çeşitli uyarlamalarla bir programın normal sürecinden daha önce tamamlanmasıdır. Okula erken başlama, sınıf atlama, ileride olduğu derslerde sınıf atlama olabilmelidir. Programları süresinden daha kısa sürede tamamlayabilmeli… Kurslar alabilmelidir. Bunun gibi pek çok şekilde uygulamalar yapılabilmektedir.

Gruplama, normal sınıftaki üstün yetenekli öğrenciler için küme gruplamaları, özel bir sınıfta gruplandırma ya da özel bir okulda gruplandırma şeklinde olabilir. Üstün zekalı çocukların zihinsel akranları ile beraber çalışması ve aynı sosyal ortamı paylaşması onların sosyal, duygusal ve akademik gelişimi için çok önemlidir.

Zenginleştirmede ise normal sınıf programında üstün yetenekli öğrencilerin özelliklerine ve gereksinimlerine uygun farklı, genişletilmiş, derinliği ve karmaşıklığı artırılmış uygulamaların yapılmasıdır. Günümüzde, Türkiye dışındaki hemen hemen gelişmiş her ülkede en yaygın biçimde uygulanan program modeli zenginleştirmedir. Öğretmenin müfredatı zenginleştirebilmesi için bu yönde eğitim almış olması gerekir ve sınıf mevcutlarının bu uygulamaya olanak verecek durumda olması gerekir.

Üstün zekalı çocuğun zeka türüne göre yönlendirilmesinin önemi nedir? Bu ne kazandırır?
Üstün yetenekli çocuklar çok meraklıdır ve öğrenme isteği çoktur. Aynı anda bir çok konuda yetenekli olabilir ve ilgisi olabilir. Bu durum onların bir alana yönlenip derinleşmesine engel olabilir. Yetenek alanlarının belirlenmesi ve bu alanda potansiyellerine ve çalışma hızlarına  uygun çalışmalar yapmalarının onlar için hayati önemi vardır. Bu sayede pek çok alana dağılan yüzeysel çalışmalar yapma tehlikesinin önüne geçebilir.

Üstün zekalı çocuklar 3-8 yaşları arasında tanılanmalıdır. Bu yaşlar çevreden, eğitimden, arkadaşlardan en az etkilenilen dönemdir. Doğru yönlendirme için en uygun zamandır.

Üstün zekalı çocukların yetenek ve ilgi alanlarına yönlendirilmemeleri ne gibi problemler ortaya çıkarır?
Üstün zekalı çocuklar potansiyellerine uygun eğitim almazlarsa hem akademik hem de duygusal sıkıntı yaşayabilirler.  En büyük tehlike dersleri kolayca başardıkları için çalışma alışkanlığı geliştirememeleridir.  Soyut kavramları anlamaya başlama yaşı normal çocuklarda 11-12 iken, üstün zekalı çocuklar çok daha erken yaşlarda soyut kavramlarla ilgilenmeye başlarlar.

Yıllarca kapasitelerinin altında eğitim ile karşılaşmak bir çok sorunu da beraberinde getirir. Akademik başarıları olumsuz etkilenir. Anlaşılamama duygusu ile olumsuz davranışlarıyla dikkat çekmeye çalışırlar.

Yüksek zekalı çocukların farklılıkları nelerdir?
Üstün zekalı ve yetenekli çocukların farklılıkları ebeveynleri, çevredeki insanlar ya da öğretmenleri tarafından kolayca fark edilir.

Üstün zekalı çocuklar bebeklikten itibaren yaşıtlarına göre daha farklı gelişirler.
Mesela
– daha erken yürür, konuşurlar.
– El ve parmaklarını rahatça kullanabilirler.
– Erken konuşur, yetişkin gibi konuşur.
– hafızaları çok kuvvetlidir.
– Bir kısmı okula başlamadan önce kendi kendisine okumayı öğrenir.

Üstün zekalıların bir bölümü ise  kolayca fark edilemezler. Hatta bazen yanlış yorumlanabilirler. Herhangi bir alanda öne çıkmayabilirler.

Üstün zekalı çocuklar belirgin bazı özellikleri ile akranlarından ayrılırlar.

-Küçük yaşlarda geniş sözcük dağarcığına sahiptirler.
-Oldukça dikkatli gözlem yaparlar
-Her şeye karşı merak
-Güçlü hafıza
-Dikkatlerini odaklama sürelerin diğer yaşıtlarına göre daha fazladır.
-Sosyal akıl yürütme ve soyut düşünme yetenekleri daha erken yaşta gelişmeye başlar.
-daha çeşitli ve geniştir ilgi alanı
-çok iyi gözlemcidirler.

Zeka testi yaptırmalı mıyım?
Zeka testleri bir çocuğun üstün zekalı olduğunu belirlemenin yanı sıra, yetenekli olduğu alanları ve gelişmesi gereken alanları da belirler. Bu da üstün zekalı çocuğun eğitimlerinin programlanması açısından son derece kritiktir.
Zeka testleri sertifikalı uzman psikologlar tarafından yapılmalıdır.

Üstün zeka hayatta başarı demek midir?
Doğru eğitim ve yönlendirme ile üstün zekalı çocuklar insanlık tarihine geçecek işler yapabilirler. Fakat ihtiyaçlarının giderilmediği eğitim ortamları onların hem duygusal hem de sosyal açıdan sorun yaşamalarına hem kendileri hem de çevreleri için tehlikeli bireyler haline gelmelerine sebep olabilir.

Ailesinden ve/veya okuldan eğitimi ve sosyal ortama uyumu için gerekli desteğin verilmemesi durumunda çocukta bir takım psikolojik sorunlar meydana gelebilmektedir. En önemlileri, sosyal uyum sorunları, davranış problemleri, depresyon, özgüven eksikliği, kaygı ve mükemmeliyetçiliktir. Bu durumda hem çocuk hem de ailesi için bir uzman yardımı gerekebilir.

Üstün zekalı çocuklarda hiperaktivite görünür mü?
Hiperaktifler zeki çocuklar mıdır?

-Toplumumuzda “hiperaktif çocuk zeki olur” gibi bir kavram vardır. Her hareketli çocuk üstün zekalı değildir.
Hem hiperaktif hem de zeka seviyesi yüksek çocuklar da olabilir. Ancak bu çocukların hareketliliği her zaman zeka seviyesinin yüksek oluşuna bağlı değildir.

Bir de üstün zekalı olduğu halde hiperaktif olarak değerlendirilen çocuklar vardır.

Amerian Psikiyatri Derneğince tanımlanan dikkat eksikliği ve hiperaktivite ölçütlerinde rastlanan özelliklerin neredeyse tamamı üstün zekalı çocuklarda görülen davranışlardır. Dolayısıyla üstün zekalı çocuklar yanlışlıkla hiperaktif olarak etiketlenebilir.

Psk.Dan. Banu Erciyes
Psikolojik Danışman
Üstün Zekalılar Öğretmeni
Üstün Zekalı Çocuklar Danışmanlık Merkezi Kurucusu